Dropshipping a prawo

Po wzroście popularności zakupów w polskich i europejskich sklepach internetowych przyszedł czas na sklepy, znajdujące się na innych kontynentach. Popularnym rozwiązaniem związanym z takim zjawiskiem jest  dropshipping. Szczególnie atrakcyjne są w tym zakresie dwa rynki: amerykański oraz azjatycki. W pierwszym przypadku pierwszorzędne znaczenie ma kwestia znajomości języka i zaufania do tamtejszego regionu. Co do drugiego zaś rynku stymulatorem do spoglądania w tym kierunku jest niska cena. Dropshipping w praktyce wiąże się głównie z tymi rynkami, a zwłaszcza z drugim ze wspomnianych.

Czym jest dropshipping w światle prawa?

Dropshipping trudno jednoznacznie zakwalifikować, ponieważ może przybierać różne postacie. Zawsze będzie to jakaś forma pośrednictwa w dokonywaniu zakupów. Problem tkwi w jednak w okoliczności, że najczęściej jest to zakumuflowane pośrednictwo. 

Kupujący nie ma świadomości, że towary kupuje nie u pośrednika, ale u kogoś innego. Nie chodzi jednak o celowe ukrywanie tego faktu. Raczej o sytuacje, w której konsument kierując się przyzwyczajeniami robi zakupy bez wnikliwej analizy informacji.

Ochrona konsumencka

Konsumenci są szczegolnie chronieni, stąd przysługuje im szereg specjalnych uprawnień. Wybranym kwestią z tego zakresu będzie poświęcony niniejszy wpis. Na marginesie jedynie warto wskazać, że problematyka dropshipping to również wątpliwości w zakresie obciążeń publiczych.

Szczegolnie istotnym prawem konsumenta jest możliwość zwrotu towaru w ciagu 14 dni. Uprawnienie to wynika wprost z dyrektywy Unii Europejskiej i zostało implantowane (a wręcz przepisane) do prawa krajowego państw członkowskich. W związku z tym jest to nie tylko rozwiązania znane polskiemu prawo, ale całemu prawodawstwu państw członkowskich Unii Europejskiej. Gdy konsument w Unii Europejskiej dokonuje zakupów zazwyczaj jest przekonany, że będzie miało zastosowanie europejskie prawo konsumenckie.

Niecodzienność przedmiotowej sytuacji prawnej wynika przede wszystkim z faktu że konsument dokonując transakcji rzadko korzysta z pomocy pośrednika. Zazwyczaj zakupy przebiegają w ramach stosunków pomiędzy konsumentem i sprzedawcą (przedsiębiorcą). Tymczasem w dropshippingu pojawia się pomiędzy nimi pośrednik. W efekcie taki model jest nierzadko niezrozumiały dla konsumentów. Może zaistnieć nawet problem, czy takiego pośrednika, z punktu widzenia prawa, nie należy po prostu traktować jako sprzedawcę? Nie można tego wykluczyć.

Taka forma świadczenia usług niesie ze sobą zatem istotne ryzyko prawne. Sprzedawca nierzadko nie będzie potrafił (ze względu braku możliwości technicznych) spełnić wszystkich obowiązków wynikających z prawa konsumenckiego. Ryzyko w tym zakresie może przełożyć się na ryzyko biznesowe. Przy czym, generalnie ujmując, to gdyby pominąć kwestie prawne dropshipping ryzyko biznesowe jest relatywnie niewielkie. Przede wszystkim nie ma potrzeby ponoszenia nakładów na towar, który mógłby się nie sprzedać. Nadto można oferować ogromną liczbę towarów.

Brexit a prawo gospodarcze dla e-sklepów

Często wydaje się, że dla handlu elektronicznego granice państwowe nie mają znaczenia. Nie jest to prawda. Brexit istotnie pogorszy sytuację prawną biznesów internetowych zlokalizowanych w Wielkiej Brytanii, ale kierujących dotąd swoją ofertę na cały rynek europejski.

Unijne prawo stwarza dobre warunki dla e-commerce

W ostatnich latach z inspiracji Unii Europejskiej dokonano wielu zmian prawnych mających na celu rozwój transgranicznego handlu elektronicznego. Widać tego efekty (choć oczywiście nowe prawo to nie jedyny czynnik). Coraz bardziej zaciera się dla konsumenta różnica pomiędzy zakupami w polskim i europejskim sklepie internetowym.

Dzięki prawu Unii Europejskiej konsument ma podobne, a najczęściej wręcz identyczne, przywileje w każdym unijnym e-sklepie. Choć przepisy konsumenckie są rozbudowane i kłopotliwe dla sprzedawców, to w ogólnym rozrachunku sprzyjają rozwojowi e-commerce. Regulacje te tworzą zakupy online relatywnie bezpiecznymi. W efekcie rozwiewają obawy klientów i budują renomę internetowych zakupów. Wyjście Wielkie Brytanii z Unii Europejskiej oznacza rezygnacja z europejskiego prawa konsumenckiego.

W takim stanie rzeczy, dla konsumentów z Unii Europejskiej, zakupy online w Wielkiej Brytanii nie będą pod względem prawnym zbyt atrakcyjne. W przypadku pozaunijnych e-sklepów, w razie zgrzytów, uznanie roszczenia konsumenta faktycznie zależy jedynie od dobrej woli sprzedawcy. Sądowe dochodzenie roszczeń jest wtedy nieopłacalne, gdyż koszty obsługi prawnej są znacznie większe niż korzyści z wygrania sprawy o drobne roszczenie.

Warto dodać, że Polacy często dokonywali dotąd zakupów w brytyjskich sklepach internetowych. Wynikało to z wielu powodów, m.in. było konsekwencją wyboru Wielkiej Brytanii przez wiele globalnych marek jako przyczółka na całą Europę. Nierzadko również Polacy, zachęceni korzystnymi warunkami prowadzenie biznesu w Wielkiej Brytanii, decydowali się na „ulokowanie” tam swoich e-sklepów. Dlatego właśnie stworzyłem niniejszy wpis. Brexit może istotnie uderzyć w prowadzone przez Polaków e-biznesy.

Niepewność prawa po Brexit

Wprawdzie może być tak, że po Brexicie Wielka Brytania utrzyma dotychczasowe regulacje konsumenckie, w tym poprzez EOG. Nie rozwiąże to jednak kluczowego problemu jakim jest niepewność prawa. Transgraniczne zakupy w sklepie zagranicznym mają sens jeśli są proste. Tylko wtedy jest szansa na masową sprzedaż.

Sprzedawca i klient nie będą przecież dokonywali dogłębnej analizy prawnej przy każdych drobnych zakupach, w tym sprawdzali czy Wielka Brytania wciąż ma takie samo prawo jak Unia Europejska. Musi istnieć w tym zakresie znaczny stopień gwarantowanej standaryzacji prawa. Tylko przy zakupach w sklepach internetowych w Unii Europejskiej jest pewność co do stanu prawnego.

W świetle e-commerce Brexit oznacza zatem odłączenie się Wielkiej Brytanii od  ujednoliconego europejskiego rynku handlu elektronicznego. Prawdopodobnie nawet jeszcze korzystniejsze niż obecnie warunki prowadzenia biznesu w Wielkiej Brytanie po Brexit nie wystarczą do zrekompensowania e-sklepom negatywnych konsekwencji oderwania od zestandaryzowanego europejskiego rynku e-commerce.

Brexit pogorszy warunki handlu elektronicznego

Niezależnie od problematyki ochrony konsumentów oczywistą przeszkodą mogą okazać się cła. Nie chodzi nawet o ich wysokość, ale o sam fakt, że będzie granica celna. Nadto różnice kursowe i konieczność przewalutowywania mogą okazać się nie mniejszą barierą finansową. Skomplikuje się również znacznie problematyka podatków. Obowiązki celne bezpośrednio wpłyną zresztą nie tylko na finanse, ale spowodują problemy z transportem, co może okazać się decydującym czynnikiem. To sprawny i relatywnie tani transport czyni przecież opłacalnymi zakupy w zagranicznych (unijnych) sklepach internetowych.

Oczywiście większość negatywnych zjawisk spowodowanych przez Brexit będzie można przezwyciężyć. Pojawia się jednak w tym zakresie inny problem. Mianowicie może okazać się, że zakupy w brytyjskich e-sklepach po Brexicie będą wymagały podjęcia podobnych czynności jak w przypadku zakupów w sklepach zlokalizowanych na innych kontynentach. Przykładowo w amerykańskich sklepach interentowych. W takiej zaś sytuacji większość konsumentów może woleć zakupy w tych drugich, ponieważ najcześciej ceny są tam niższe, a ryzyko prawne takie samo. O ile w ogóle zdecydują się ich dokonać poza Unią Europejską.

Obowiązywanie eIDAS

Niedługo nadejdzie 1 lipca 2016 r., a wraz z nim obowiązywanie eIDAS. Data ta nie jest jedynym terminem rozpoczęcia stosowania rozporządzenie eIDAS. Część przepisów już obowiązuje, a niektóre zaczną dopiero 29 września 2018 r. Ten ostatni termin związany jest z systemami identyfikacji elektronicznej. Dotyczy wprowadzenia zasady obligującej do wzajemnego uznawania przez państwa notyfikowanych systemów identyfikacji elektronicznej. Dzień 1 lipca 2016 r. jest datą zasadniczą dla usług zaufania.

W gruncie rzeczy nowe prawo unijne stanowi jedynie ramy prawne dla narzędzi informatycznych. Aby były one użyteczne konieczne jest ustanowienie w prawie krajowym konkretnych zachęt. W szczególności powinno dojść co zrównania skutków prawnych usług zaufania z dotychczas stosowanymi rozwiązaniami. W odmiennym razie usługi zaufania będą zwiększały bezpieczeństwo biznesowe i informatyczne, ale nie poprawią sytuacji prawnej danego podmiotu. Wszystko wskazuje, że polski ustawodawca przypisze konkretne skutki prawne jedynie kwalifikowanemu podpisowi elektronicznemu. Nie będzie to jednak nowość, lecz kontynuacja obecnego stanu rzeczy.

Obowiązywanie eIDAS a dawne rozwiązania

Rozpoczęcie stosowania rozporządzenia eIDAS nie oznacza likwidacji narzędzi dotychczas używanych na rynku. Przeciwnie, nowe prawo podtrzymuje ich działanie i stwarza podstawy do metamorfozy zgodnej z nowymi regulacjami. Ustanowiono zasadę ciągłości. Kwalifikowane certyfikaty wydane na mocy starego prawa będą uznawane za kwalifikowane certyfikaty podpisów elektronicznych w rozumieniu eIDAS. Jednak nie bezterminowo, a jedynie do czasu ich wygaśnięcia. Po tym okresie ich odnowienie powinno dokonać się już na nowych zasadach.

Zapewniono również ciągłość funkcjonowania dotychczasowych podmiotów świadczący usługi certyfikacyjne. Do czasu przekazania raportu z oceny zgodności i zakończenia oceny przez organ nadzoru będą uważane za kwalifikowanych dostawców usług zaufania w rozumieniu eIDAS. Niezłożenie wspomnianego raportu spowoduje, że z dniem 2 lipca 2017 r. podmioty te stracą jednak taki status.

Prawdopodobnie zasada ciągłości znajdzie swój wyraz również w polskiej ustawie. Planuje się wprowadzenie przepisu stanowiącego, że tam gdzie wymaga się kwalifikowanego podpisu elektronicznego dopuszcza się użycie dotychczasowego bezpiecznego podpisu elektronicznego weryfikowanego przy pomocy kwalifikowanego certyfikatu. Oczywiście takie uregulowanie bezpośrednio wiąże się z utrzymaniem ważności starych certyfikatów.

eIDAS a prawo polskie

Polski ustawodawca prawdopodobnie nie zdąży do czasu rozpoczęcia stosowania rozporządzenie eIDAS uchwalić ustawy dostosowującej prawo krajowe. Pracę nad polską ustawą o usługach zaufania i identyfikacji elektronicznej są jednak dość intensywne. Nie można zatem wykluczyć, że jednak będzie na czas. Uniknięto by wtedy chaosu prawnego. Przede wszystkim ułatwiłoby to działanie polskim dostawcom usług zaufania. Do czasu uchwalenie ustawy ich sytuacja biznesowa nie będzie w pełni jasna.

W nowej ustawie nie podoba mi się przede wszystkim jej tytuł. Powinien korespondować z rozporządzeniem eIDAS, a nie być jego odwrotnością. Kształt tytułu polskiej ustawy może okazać się niestety symboliczny. Wyjdzie na to, że unijny prawodawca wysuwa na pierwszy plan systemy identyfikacji elektronicznej. Są one pierwsze w tytule rozporządzenie eIDAS. Natomiast polski ustawodawca woli usługi zaufania, gdyż to one będą pierwsze w nazwie ustawy.

Wyliczyłem, że polska ustawa zmieni ponad 70 innych ustaw. Sporo. Niestety większość tych zmian ma charakter jedynie nazewniczy. Wprowadza się pojęcie kwalifikowanego podpisu elektronicznego w miejsce bezpiecznego podpisu elektronicznego weryfikowanego kwalifikowanym certyfikatem.

Niepokoi, że polski ustawodawca uregulował jedynie trzy kwalifikowane usługi zaufania, a resztą pominął. Mianowicie polska ustawa będzie mówiła wprost o kwalifikowanym podpisie elektronicznym, kwalifikowanej pieczęci elektronicznej i kwalifikowanych elektronicznych znacznikach czasu. Jednak nawet w tak wąskim obszarze nie skorzystano w pełni z możliwości przez te usługi oferowane. Zwłaszcza nie uczyniono z pieczęci elektronicznej bardziej użytecznego rozwiązania poprzez przypisanie jest konkretnych skutków prawnych. Również dość ograniczone zastosowanie miałby mieć zaawansowany podpis elektroniczny. Przede wszystkim skupiono się na kwalifikowanym podpisie elektronicznym, co niebezpiecznie upodobnia nowe prawo do starego pod względem użyteczności.

Beacony

Beacony to niewielkie i tanie nadajniki, dzięki którym smartfon wie, w jakiej lokalizacji aktualnie się znajduje. Beacon poprzez bluetooth emituje sygnał, który aktywuje na smartfonie (w zainstalowanej tam aplikacji mobilnej) określone działania. Na marginesie jedynie wyjaśnię, że niekoniecznie beacony muszą być powiązane z smartfonem. Możliwe jest ich połączenie ze zwykłym komputerem. Jednak najlepiej, z uwagi na mobilność, sprawdzają się w tej roli właśnie smartfony.

Technologia beaconów jest bardzo prosta. Nierzadko brakuje jednak pomysłu na ich ciekawe wykorzystanie w praktyce. Niewątpliwie im bardziej skomplikowana funkcjonalność, tym problematyka prawna trudniejsza.

Warto dodać, że polscy dostawcy rozwiązań beaconowych radzą sobie relatywnie dobrze na rynków. Mogliby jednak jeszcze lepiej, gdyby nabywcy technologii potrafili ją dobrze wykorzystać. A z tym już gorzej. Niemniej perspektywy wydają się obiecujące.

Beacony w praktyce

Z kilku testowanych przeze mnie rozwiązań wykorzystujących beacony, pozytywnie oceniam te oferowane przez instytucje użyteczności publicznej. Są one po prostu funkcjonalne (przydatne). Nadto są łatwe w obsłudze.

Zdecydowanie gorzej prezentuje się obecne wykorzystanie beaconów przez podmioty komercyjne. Zachęcałbym te podmioty do zrewidowania swoich koncepcji. Zwłaszcza porzucenia kierunku skupiającego się na profilowaniu konsumentów (ta kwestia bezpośrednio wiąże się z problematyką prawną). Nie tędy droga. Nic z tego nie będzie w dłuższej perspektywie, ani dla klientów, ani też dla sklepu. Lepiej tak to skonstruować, aby poprzestać na zachęcaniu do dokonania zakupu towaru lub usługi.

Polecałbym beacony w szczególności galeriom handlowym i restauracjom. Stosowanie beaconów przez pojedyncze sklepy to jednak zbyt mało i istnieje ryzyko braku efektywności. W beaconach tkwi ogromny potencjał do poprawy obsługi klienta, w tym zachęcenia go do kolejnych zakupów. Dopiero jak już zostanie to dobrze zaimplementowane i sprawdzi się w praktyce, to można rozważyć profilowanie konsumentów.

Prawo a beacony

Kluczowy problem prawny z beaconami dotyczy szeroko rozumianego przesyłania informacji. Jeśli taka informacja nie jest zamawiana przez odbiorcę to jest SPAMem. Rozsyłanie zaś SPAMu jest zakazane. Samo zainstalowanie aplikacji mobilnej na smartfonie może nie być wystarczające do uznania, że została wyrażona zgoda na przesyłanie reklam. Zwłaszcza wobec faktu, że zgodna ta nie może być domniemana, a w takiej sytuacji właśnie dochodzi do domniemania. Projektując zatem komercyjne rozwiązania z beaconami należy oprzeć się na modelu, w którym zgoda na otrzymywanie reklam wyrażana jest wprost.

W przypadku profilowania konsumentów przy pomocy beaconów trzeba zaś uwzględnić prawne aspekty przetwarzania danych osobowych. Nie jest rekomendowane profilowanie. Jak wyżej wskazano, najcześciej psuje to użyteczność całego rozwiązania.

Ciekawym wątkiem prawnym związanym z beaconami jest wykorzystywania ich jako zabezpieczeń. Becony doczepione do przedmiotu mogą chronić ten przedmiot przed kradzieżą, gdyż ruch takiego przedmiotu może aktywować alarm. W takim stanie rzeczy rodzi się wątpliwość, czy odpowiedzialność karna za kradzież powinna być surowsza?

Szczegółowe kwestie prawne związane z beaconami opisałem w artykule pt. „Mikronawigacja przy wykorzystaniu beaconów” w prawniczym czasopiśmie naukowym „Monitor Prawniczy” (nr 10 z 2016 r.).

Filozofia Agile a elastyczna umowa

Kontynuując rozważania dotyczące prawnych aspektów realizacji projektu w ramach filozofii Agile warto rozważyć czy może umowa wdrożeniowa nie powinna być tak samo elastyczna jak „zwinna” jest przedmiotowa metodologia? Jak zatem powinna wyglądać umowa Agile? Oczywiście elastyczność nie oznacza bałaganu – wręcz przeciwnie. Jasne jest, że metodologia Agile zakłada zorganizowany sposób realizacji projektu. Niemniej w większym stopniu chodzi o samoorganizację, aniżeli o tworzenie formalnej hierarchii. Choć ona również może mieć, i najczęściej ma, miejsce.

Jak zatem wyglądać miałaby elastyczna umowa Agile?

Przede wszystkim przy elastycznej umowie z góry zakładane byłyby częste zmiany jej poszczególnych zapisów. Kluczową rolą prawa, w tym kontraktów, jest zapewnienie stabilności i przewidywalności. Tych wartości nie da się uwzględnić jeśli już na wstępie jest oczywiste, że umowa będzie modyfikowana. Na marginesie można zauważyć, że jest to pierwszoplanowa wskazówka co do treści umowy Agile. Właśnie jedynie to co absolutnie pewne powinno trafić do treści kontraktu.

Dlaczego elastyczne umowa jest niezbyt dobrym rozwiązaniem?

Problem mógłby zaistnieć już co do określenia technicznego sposobu zmiany elastycznej umowy, tak aby zapewniona została jej przejrzystość. Jeżeli zmiana umowy miałaby polegać na zawieraniu aneksów, to bardzo szybko narodziłby się problem braku klarowności. Być może również umowa stałaby się również niespójna. Już z tego względu, czyli z punktu widzenia całkowicie wizualnego i niemerytorycznego, częste zmiany umowy wydają się niedopuszczalne i sprzeczne z filozofią Agile jako komplikujące prowadzenie projektu z uwagi na rozrost dokumentacji.

Konieczność zmian w umowie można nawet uznać za najlepsze kryterium określające, że umowa nie została sporządzona we właściwy sposób, czyli z odpowiednią dawka wyobraźni, która jest niezbędna w przypadku metodologii Agile. Inaczej na to patrząc, można byłoby powiedzieć, że częste zmiany oznaczają, że faktycznie mamy do czynienia z tradycyjną umową, a nie umową dostosowaną do charakteru metodologii Agile.

Jeszcze większym problemem, choć jak wskazano, już ten poprzedni jest niebagatelny, byłoby określenie sposobu dojścia do porozumienia pomiędzy stronami umowy w zakresie zmian. To właśnie przy aneksowaniu umów nierzadko objawia się dobitnie nierównowaga stron kontraktu, kiedy strona silniejsza jest w stanie (niby w drodze negocjacji) wymusić na słabszej stronie korzystne dla siebie rozwiązania. Najczęściej wiąże się to z okolicznością, że słabsza strona nie może dotrzymać pierwotnych warunków umowy, przy czym nierzadko z przyczyn od niej niezależnych i niezawinionych. Jednak faktycznie  stają się one wstępem do rozpoczęcia rozmów o zmianach, mogących prowadzić do rezultatów wcześniej przez słabszą stronę nieprzewidywanych.

Zmiany musiałyby mieć charakter obopólnej zgody. Trudno byłoby dopuścić wariant, jako sprzeczny ze swobodą kontraktową, że jedna ze stron zostałaby wyposażona, mocą przepisów pierwotnej umowy, w kompetencję do jednostronnej zmiany treści tej umowy.

Samo pojęcie zmiany umowy może być rozumiane jednak nie tylko jako faktyczne wstawianie w miejsce starych zapisów umownych nowych. Można ją ująć jako stwarzanie możliwości interpretacji poszczególnych przepisów stosownie do potrzeb. W gruncie rzeczy nie zmienia to w przedmiotowej kwestii zbyt wiele. Problemem byłoby przede wszystkim określenie kto byłby uprawniony do dokonywania, wiążącej obie strony, interpretacji umowy. Musiałoby do tego dochodzić, jak się wydaje, w drodze obopólnej zgody albo co do nowej interpretacji, albo poprzez zgodę na wyznaczenia bezstronnego podmiotu, który dokona interpretacji mającej na uwadze dobro projektu. Faktycznie takie rozwiązanie może doprowadzi do jeszcze większego chaosu aniżeli zwykłe zmiany umowy. Poza problemami właściwymi dla zastępowania starych przepisów nowymi, doszłyby kolejne. Nie byłoby bowiem jasne, które z przepisów konkretnie zmienia nowa interpretacja.

Stabilność umowy Agile jako gwarancja powodzenia projektu

Stosowanie metodologii Agile może nierzadko prowadzić do konfliktów lub nieporozumień, w szczególności w projektach o wysokim stopniu innowacyjności i kreatywności. W takiej sytuacji to właśnie umowa powinna być ostoją i punktem odniesienia dla rozwiązywania ewentualnych konfliktów. Rozwiązania prawne, w tym zapisy umowne, z natury są bezstronne. Powoduje to, że rozwiązania wyznaczane bezpośrednio przez prawo są możliwe do zaakceptowania przez wszystkie strony.

E-rozprawa w postępowaniu sądowym

Wczoraj prowadziłem zorganizowaną na Uniwersytecie Wrocławskim konferencję naukową poświęconą „e-rozprawie”, czyli najważniejszemu obecnie, według mnie, zagadnieniu w zakresie informatyzacji sądownictwa. Przedmiotem konferencji pn. „Rozprawa na odległość – wykorzystanie wideokonferencji  w postępowaniu sądowym” były dwie kwestie:

  • zorganizowaniu posiedzenia sądowego na odległość
  • i przeprowadzeniu dowodu na odległość.

W czasie konferencji problematykę e-rozprawy rozpatrywana na gruncie postępowania cywilnego, karnego i arbitrażowego.  Choć e-rozprawa z pozoru faktycznie polega na tym samym w każdym z tych postępowań, to w postępowaniu cywilny i postępowaniu karnym występują całkowicie różne regulacje (pod względem literalnym odmienne, ale traktujące mniej więcej o tym samym).

Konferencja była transmitowana na żywo w Internecie, ale nie to ją wyróżnia, lecz to, że transmisja odbywała się na Facebooku. Każdy mógł ją zobaczyć na facebookowym wydarzeniu dedykowanym konferencji. Konferencja w równym stopniu była adresowana do uczestniczących w niej jako słuchacze w uniwersyteckiej uniwersytecki sali, jak też do oglądających ją na Facebooku.

W mojej ocenie aktualnie nie ma potrzeby stawiania pytania czy wprowadzać e-rozprawy. W znacznym zakresie jest to już przecież zrobione. Rodzi się jednak problem jak e-rozprawa powinna wyglądać, aby przyczynić się do zwiększenia efektywności sądownictwa. Można postawić tezę że ustawodawca powinien znacznie złagodzić i uelastycznić niedawno ustanowione regulacje prawne dotyczące e-rozprawy. Wreszcie powinna być upowszechniona rozprawy opierająca się na wykorzystaniu zwykłych urządzeń, a nie jedynie na profesjonalnym sprzęcie sądowym.

Konferencja można zobaczyć pod linkiemhttps://www.facebook.com/events/479137318950385/

Systemy identyfikacji elektronicznej w eIDAS

W dniu 5 maja 2016 prowadziłem w Warszawie zajęcia w ramach warsztatu poświęconego eIDAS, czyli unijnemu rozporządzeniu nr 910/2014. Moja prelekcja dotyczyła identyfikacji elektronicznej, a konkretnie systemów identyfikacji elektronicznej. A jeszcze precyzyjniej notyfikowanych systemów identyfikacji, przy czym nie mówiłem o zasadach, sposobach i warunkach notyfikacji systemów przez państwa członkowskie UE, lecz o skutkach „działania”  notyfikowanego systemu dla obrotu gospodarczego.

Rozporządzenie eIDAS traktuje o dwóch generalnych kwestiach: identyfikacji elektronicznej oraz usług zaufania. Najczęściej uwaga koncentruje się na usługach zaufania – moim zdaniem niesłusznie, ponieważ to identyfikacja elektroniczna jest ważniejsza. Podobnie założenie przyjął również prawodawca unijny skoro w pełnej nazwie rozporządzenia eIDAS, jak też w treści tego aktu, wpierw mowa o identyfikacji, a dopiero potem o usługach zaufania.

Według mnie skupienie się na systemach identyfikacji elektronicznej może zwiastować nowe – lepsze – perspektywy dla korzystania z komunikacji elektronicznej, przede wszystkim w sferze informatyzacji podmiotów publicznych. Upowszechnienie w praktyce systemów identyfikacji elektronicznej jest relatywnie proste, a przez to realne. Inaczej w przypadku usług zaufania – w ich drożeniu muszą uczestniczyć z zasady podmioty komercyjne, co skutkuje odpłatnością takich usług. Odpłatność ta sama w sobie nie jest problemem, jednak stawia je w gorszej sytuacji wobec alternatywy jaka są prowadzone przez podmioty publiczne systemy identyfikacji elektronicznej, które z zasady są bezpłatne.

Slajdy z zajęć zamieściłem w Slideshare:

 

Pytań na zajęciach było sporo. Mocno przekroczyliśmy zaplanowany czas zajęć. Wielokrotnie odsyłałem do treści zamieszczonych na tym blogu (zachęcam do kliknięcia w poniższy tag eIDAS, aby poczytać o rozporządzeniu eIDAS).

Gotowe szablony regulaminów sklepów internetowych

Przedsiębiorca zakładający sklep internetowy musi zamieścić na swojej witrynie regulamin. Powinien on być dobrze skomponowany pod względem prawnym, czyli nie mieć ani za mało, ani za dużo treści. Jeśli będzie zbyt krótki, to prawdodpobnie nie zostaną zawarte w nim wszystkie informacje, których podanie konsumentowi jest wymagane przez prawo. Z kolei jeśli regulamin będzie rozbudowany, to istnieje spore ryzyko, że znajdą się w nim postanowienia sprzeczne z prawem, w szczególności z prawem konsumenckim.

Regulamin sklepu internetowego szczegółowo określa model sprzedaży (o ile nie jest całkowicie zwyczajny) i jak taki stanowi dla konsumenta opis sposobu dokonania zakupu. Jak stworzyć regulamin? Można albo napisać samemu, albo zlecić adwokatowi lub radcy prawnemu. W ostatnich latach często korzysta się z pomocy nieprawniczych podmiotów (tj. być może pracują w nim prawnicy, ale nie są to kancelarie prawne) sprzedających „gotowce”, czyli zestandaryzowany regulamin, który z uwagi na swą ogólność jest adekwatny do działalności wielu podmiotów. Właśnie tych ostatnich dotyczy niniejszy wpis.

Aby posługiwanie się gotowymi szablonami sklepów internetowych było jednoznacznie dobrym rozwiązaniem powinny być one:

  • idealne,
  • i nie naruszać cudzych praw autorskich (regulamin jako taki może być traktowany jako utwór podlegający ochronie prawnoautorskiej).

Główny problem z prawem konsumenckim, które bezpośrednio wpływa na treść regulaminów, wynika z niestałości tego prawa. Nawet gdyby uznać, że regulamin był idealny w danym dniu, to po kilku dniach, a tym bardziej po latach, może już okazać się błędny. Zmianie ulega nie tylko treść przepisów prawa konsumenckie, ale też twórczo rozwija się orzecznictwo.

W praktyce korzystanie z gotowych wzorców nie sposób jednoznacznie ocenić. Jako niewątpliwe zalety należy wskazać:

  1. niski koszt,
  2. szybki czas jego uzyskania,
  3. łatwość w zrozumieniu treści (z uwagi na zestandaryzowanie treści),
  4. zasadę „w grupie raźniej” (podświadomie przyjmuje się, że skoro inne sklepy mają takie same regulaminy, to pewnie są one dobre).

Natomiast do wad posługiwania się standardowymi szablonami regulaminów zaliczyć można:

  1. brak możliwości stworzenia sklepu, który wyróżniałby się na rynku pod względem sposobu świadczenia usługi (ten sam towar można przecież sprzedawać na różne sposoby),
  2. brak elastyczności, czyli niemożność dopasowania regulaminu do swoich potrzeb,
  3. nieuwzględnianie zmieniających się regulacji prawnych,
  4. ryzyko powtarzania błędów innych podmiotów.

Część wad jest eliminowana przez korzystanie z usług wspomnianych powyżej, nieprawniczych, ale wyspecjalizowanych, podmiotów zajmujących się kompleksową obsługą sklepów. Dostarczają one pakiety niezbędnych dokumentów, ale też je aktualizują w ramach abonamentu. Czasami nawet podmioty te nie tylko świadczą pomoc o charakterze formalnym, ale też zajmują się kwestiami logistycznymi i magazynowymi.

Prawdopodobnie najgorszym sposobem zdybycia regulaminu jest jego skopiowanie bezpośrednio ze strony innego sklepu internetowego. Pierwsze niebezpieczeństwo z tym związane, to narażenie się na zarzuty w zakresie naruszenia prawa autorskich do tego regulaminu. Drugi problem, bardzo częsty, to kopiowanie sprzecznych z prawem postanowień regulaminowych. Nawet największe sklepy internetowe mają nieprawidłowe regulaminy, zatem nie eliminuje tego ryzyka kopiowanie od największych.

Dobry regulamin musi charakteryzować się następującymi cechami:

  • zawierać wszystkie informacje wymagane przez prawo, w tym w zakresie obowiązków informacyjnych względem konsumenta,
  • nie zawierać niedozwolonych klauzul.

Jak wcześniej zasygnalizowano prawo jest zmienne i raz stworzony regulamin powinien być stale monitorowany pod względem nowości w prawie. Co istotne, z zasady prawo konsumenckie zostało skontrowane w taki sposób, że w centralnym miejscu stawia konsumenta. W razie sporu pomiędzy przedsiębiorcą i konsumentem, wynikającego z niejasności w regulaminie pierwszorzędne znaczenie będzie miała zatem  ochrona konsumenta, a nie interes przedsiębiorcy.

Czy warto stosować umowy Agile?

W mojej ocenie warto opierać na umowach Agile przy wdrożeniach, zarówno tych dużych, jak i małych. Chyba nawet przy takich mniejszych i średnich jest szersze pole do skorzystania z dobrodziejstw umów Agile, ponieważ jest większa swoboda przy ustalaniu treści kontraktu. Na większe wdrożenia najczęściej ma wpływy szereg czynników zewnętrznych, co znacznie ogranicza zakres swobody kontraktowej pomiędzy stronami.

Krótko mówiąc, w dużych wdrożeniach, zazwyczaj jedna ze stron umowy ma narzucone, przynajmniej częściowo, wymagania lub warunki. W efekcie przy takich wdrożeniach umowa Agile musi posiadać niektóre elementy tradycyjnych umów wdrożeniowych. Inaczej na to patrząc, można również powiedzieć, że przy małych wdrożeniach umowy Agile są niepotrzebne, ponieważ posłużenie się tradycyjną umową jest wystarczające, nawet jeśli projekt prowadzi się w myśl filozofii Agile, gdyż w mniejszych projektach jest więcej możliwości dokonywania częstych zmian w kontrakcie. Może tak być. Ale jeśli można również wtedy posłużyć się lepszym typem umowy, to dlaczego tego nie zrobić od razu?

W tym miejscu drobne wtrącenie odnośnie samego rozumienia Agile. Moje uwagi dotyczą tzw. umowy Agile. Patrzę zatem na Agile przede wszystkim w kontekście prawa. Ale to wciąż chodzi o Agile. Nie chcę w tym wpisie zachęcać do metodologii Agile (choć uważam, że jest najlepsza, w każdym razie ja w pewnym sensie tak mam zorganizowaną swoją pracę zawodową), lecz zwrócić uwagę na konieczność specjalnego potraktowania obsługi prawnej, jeśli już zdecydowano się na taką filozofię wdrożenia. Innymi słowy, może się rodzić wątpliwość czy jest sens angażowania w środków w tworzenia specjalnej umowy Agile, skoro może wystarczyć zwykła umowa wdrożeniowa, pomimo że wdrożenia realizowana jest w myśl metodologii Agile.

Według mnie przede wszystkim trzy argumenty przemawiają za umowami Agile:

  1. Pozwalają zrealizować wdrożenie w sposób w najwyższym stopniu satysfakcjonujący obie strony. Umowa zawsze jest kompromisem, ale przy tradycyjnych umowach stronie silniejszej łatwiej narzucić swoje rozwiązanie, co jest konsekwencją okoliczności, że ta zazwyczaj taka strona przedstawia draft umowy, w którym niezbyt jest co zmieniać. W umowach Agile przygotowanie draftu wyłącznie przez jedną ze stron jest z zasady utrudnione i w pewnym sensie niemożliwe, ponieważ jeśli strony nie są w stanie na wstępie współpracy wypracować w drodze kompromisu kontraktu, to niezbyt dobrze wróżyłoby to prowadzeniu projektu w myśl filozofii Agile.
  2. Zapisy w tradycyjnycm umowach to często pustosłowie, a jak rodzi się konflikt, to okazuje się, że jednak jedna ze stron w sposób wcześniej „niewyobrażalny” wykorzystuje zapisy na swoją korzyść. W umowach Agile wprawdzie również musi być sporo treści, ale trzeba się w nich kierować konkretami. Czasami spotykam się również z sytuacjami, że dla stron umowy jakieś postanowienie wydaje się jasne, tymczasem dla mnie jest to, jak wspomniałem, pustosłowie, gdyż po głębszym zastanowieniu mógłbym je interpretować na wiele sposobów.
  3. Skutkiem ewentualnego niezrealizowania umowy Agile niekoniecznie musi być wieloletni spor sądowy (połączony z położeniem całego projektu), lecz wymiana kontrahenta na lepszego, połączona z wzajemnych, ale realnym. rozliczeniem się dotychczasowych stron.

Osobiście podoba mi się również w filozofii Agile rola prawnika, która nie jest marginalizowana do minimalizacji ryzyk prawnych na wypadek sporów, ale koncentruje się na doradztwie, czasami bardzo aktywnym, co do ułożenia zasad współpracy pomiędzy stronami. Tym samym jest to prewencja.

Z mojego doświadczenia wynika, że najczęściej główni aktorzy projektu (podmiot biznesowy i podmiot developerski) nie rozumieją się wzajemnie i w pewnym sensie uważają, że ich udział jest kluczowy. Takie wzajemne niezrozumienie prowadzi zazwyczaj do powstania tzw. „obszarów niczyich”. Podmiot biznesowy uważa, że jako inicjator i sprzedawca zleca pracę podmiotowi developerskiemu (dosłownie „zleca”, co jest równoznaczne, że sam w tym zakresie niewiele robi i po prostu chciałby gotowy produkt), a z kolei podmiot developerski uważa, że wie lepiej co można, a czego nie i robi jak uważa, samemu „urealniając” potrzeby podmiotu biznesowego. W efekcie zatraca się sens projektu. Mówiąc dobitnie – sens projektu przestaje odgrywać wiodącą rolę, a zaczyna liczyć się jedynie minimalizowanie tych niedoróbek, do których można „doczepić się” z punktu widzenia zapisów umownych.

Czy dobrym pomysłem jest wypełniać umowę Agile obowiązkami w zakresie organizowania regularnych spotkań. Wydaje się, że nie. Pisanie o tych spotkaniach może często tworzyć złudzenie działania w ramach metodologii Agile, pomimo że wdrożenie faktycznie realizowane jest według tradycyjnych metod.

Na zakończenie w kilku słowach chciałem zwrócić uwagę na błędne posługiwanie się pojęciem odpowiedzialności, co dotyczy w szczególności tradycyjnych kontraktów, w mniejszym stopniu umów Agile. Nie-prawnicy posługują się nim jako synanimem słowa „kompetencja” lub „uprawnienie”. Zapisując w umowie, że ktoś jest odpowiedzialny za coś, znaczy dla nich tyle, że to jest jego działka (tym czymś ten ktoś się właśnie zajmuje). Idąc takim tokiem rozumowania, można dodać, że inne osoby nie powinny w ten obszar wkraczać, skoro ten ktoś jest za niego odpowiedzialny. Tak pojmowane pojęcie odpwiedzialności jest w świetle prawa „puste”, ponieważ nie wiąże się z nim sankcji. Dla prawnika powiedzenie, że ktoś jest odpowiedzialny np. za interfejs (ogólnie mówiąc) znaczy tyle, że jak w tym zakresie coś będzie nie tak, to osoba odowiedzialna ponosi konsekwencje niepowodzenia całego projektu, a nie tylko interfejsu.

Znowu o e-sądzie

Napisałem kolejny artykuł o elektronicznym postępowaniu upominawczym  (rozdział „Elektroniczne postępowanie upominawcze”, w książce „Informatyzacja postępowania cywilnego. Teoria i praktyka”, pod redakcją K. Flagi-Gieruszyńskiej, J. Gołaczyńskiego oraz D. Szostka). Ma ogólny tytuł, ponieważ poświęcony jest ocenie e-sądu na tle 6-letniej praktyki jego funkcjonowania. Nie opisywałem poszczególnych zagadnień w tym postępowaniu, ale głównie chciałem spojrzeć na to postępowanie jako całość z perspektywy wspomnianych sześciu lat.

Choć jestem związany z tym postępowaniem (napisałem choćby o nim książkę), to nie jestem bezkrytyczny.

Uważam, że w chwili powstania postępowanie to było fajne. Ale sześć lat to w świecie technologii bardzo długo. Wydaje mi się, że postępowanie to było w zbyt małym stopniu rozwijane przez ten czas. Zasadnicze mankamenty nie były zaś poprawiane. Co jednak szczególnie niepokojące, to kolejne zmiany legislacyjne dotyczące informatyzacji, w tym te wchodzące w życie za kilka miesięcy, nie zostały zbytnio skorelowane z regulacją dotyczącą elektronicznego postępowania upominawczego.